[Review Sách] 451 Độ F

Ngọn lửa, biểu tượng cho sự khai sáng, xua tan bóng tối.

Sách, biểu tượng cho tri thức nhân loại, tạo nền văn minh.

Thế nhưng trong tác phẩm “451 độ F” của tác giả Ray Bradbury, ngọn lửa hủy hoại trang sách trong một xã hội tưởng chừng viễn tưởng mà lại rất gần hiện thực. Con người ở không gian và dòng thời gian ấy trống rỗng, trôi dạt và bất lực trước chính những tiện nghi họ tạo ra. Thâm nhập vào “451 độ F”, điều tôi tìm thấy không chỉ đơn thuần là văn chương, mà còn là triết lý.

Cuốn sách 229 trang được chia làm ba phần: Bếp lửa và rồng lửa; Sàng và cát; Cháy sáng. Có thể coi đó là cuốn nhật ký đầy biến chuyển sục sôi về Guy Montag- một lính phóng hỏa chuyên làm công việc lùng sục, thiêu đốt sách vở- thậm chí cả chính những người tàng trữ sách vở.

Đồng loại mang tâm hồn đối lập

Trạm lính phóng hỏa nơi Guy Montag làm việc được điều hành bởi Betty, một con người phức tạp. Tôi cảm nhận ông ta vừa cùng lúc căm ghét sách vở, vừa tổn thương trước việc sách vở đã không thể bảo vệ những điều tốt đẹp chúng chứa đựng trước sự phũ phàng của thời đại. Ông ta giống một thiên thần sa ngã, lạc lối. Đọc không ít sách nhưng rồi cuối cùng lại đánh mất niềm tin vào sách. Ông ta lý trí, lạnh lùng như chính cỗ xe rồng lửa. Tôi tự hỏi thuở còn trẻ, ông ta đã sống ra sao và chết dần chết mòn như thế nào theo năm tháng, chỉ để còn lại một người đàn ông cay độc với vẻ nhã nhặn đến châm biếm.

Đối lập với trái tim chai sạn và nụ cười không cảm xúc của Betty là Clarisse, một cô gái hồn nhiên mà Montag ngẫu nhiên gặp trên đường. Sự ngẫu nhiên ấy đã thức tỉnh Montag để giúp anh nhận ra thế giới anh đang sống, nơi con người ta tự giam mình trong những phòng khách gắn tivi, trò chuyện với những kẻ vô hồn trên màn hình và lãng quên đi cách sống có tự duy độc lập, đã trở nên mục ruỗng ra sao.

Tôi rất thích cách tách giả để Clarisse xuất hiện và tan biến- không báo trước như một cánh bướm mong manh lướt ngang qua cánh đồng xám trong tâm trí Montag, để rồi tạo ra một cơn cuồng phong dữ dội sau đó.

Clarisse vẫn còn chất người. Khác với Mildred, vợ của Montag đã hoàn toàn tê liệt với những thiết bị giải trí công nghệ cao, đờ đẫn với tháng ngày, sự hiện hiện của gia đình và chính bản thân mình. Cô giống như toàn bộ cư dân của thành phố, với thân thể bị giam cầm trong những căn hộ- những chiếc hộp và tâm trí cũng bị đóng khúng với màn hình- những chiếc hộp mỏng nhưng sắc bén, ngày ngày âm thầm cắt phăng đi từng tầng nhận thức gốc rễ về bản thân và thế giới.

Tôi nghĩ lính phóng hỏa là kẻ mang ngọn lửa. Nhưng thực chất điều họ đang tìm kiếm chính là tro tàn. Tro tàn đó phản ánh một xã hội bế tắc, tuyệt vọng bên bờ sụp đổ bởi sự ngạo mạn và tự dối lừa bệnh hoạn. Xã hội ấy chạy trốn khỏi chính nó, như một người bệnh khước từ nhìn vào bệnh án trầm trọng của chính mình để sinh hoạt như không có chuyện gì xảy ra.

Những thành tựu công nghệ được phủ lên lớp ngôn từ mỹ miều chẳng thể che chắn cho điều cốt lõi nhất là sự sa sút trí tuệ, nhân tính của những cái xác sống đã bị tiện nghi bắt mất hồn. Dường như đó không phải là xã hội loài người nữa, hay chính xác hơn cả xã hội chỉ còn sót lại vài con người như Clarisse, Faber và Guy Montag.

Bởi vì họ vẫn còn dính líu đến sách. Họ đã dũng cảm để không trốn chạy khỏi hiện thực.

“Giờ thì anh hiểu tại sao người ta ghét và sợ sách chưa? Chúng cho thấy những lỗ chân lông trên gương mặt cuộc đời. Những người ưa thoải mái chỉ muốn những khuôn mặt tròn xoay bóng như sáp, không có lỗ chân lông, không có lông, không biểu cảm. Chúng ta đang sống ở cái thời mà hoa chỉ muốn mọc trên hoa, chứ không phải mọc nhờ mưa nhuần và đất mùn đen.” (trang 119)

Điều gì làm nên con người?

Tôi nhận thấy cách tiếp cận vấn đề của “451 độ F” khá đặc biệt. Trong phần lời tựa, dường như chính tác giả cũng thừa nhận ông không muốn biết quá rõ việc mình đang làm. Chính vì vậy, những câu văn của ông đến một cách tự nhiên, bùng lên sức nóng dữ dội như chính ngọn lửa.

Sự hờ hững bên cạnh lương tâm sôi sục. Cái khao khát được nghĩ, được tư duy phải chiến đấu với sự mê muội, cố chấp. Tất cả những bi kịch và chia rẽ ấy được tạo ra bởi chính con người, chính thói tôn sùng tiện nghi và vật chất của họ. Điều đáng sợ là những tác phẩm văn chương hư cấu đột nhiên ngày càng trở nên sát với đời thực, như một con quái vật trong thần thoại cất tiếng gầm gừ, ngày càng rõ hơn, chứng minh cho sự tồn tại của mình.

Các thiết bị công nghệ đem lại truyền thông nhồi sọ, tin tức nhảm nhí, giải trí vô độ như một dòng nước thải công nghiệp độc hại được đấu nối thẳng với vòi nước sinh hoạt của các hộ gia đình. Thành phố ấy như một nhà tù mà lính phóng hỏa chính là những tên quản giáo còn các thiết bị công nghệ trở thành xà lim vô hình.

Những tạo vật khiến họ tự mãn thực ra rất vô nghĩa: Con robot được gọi là “Chó máy” với mớ chân kim loại lòng khòng chỉ chực chờ chích cái xi lanh vào con mồi theo thuật toán, “phòng khách” với tivi màn ảnh rộng, nơi các sự kiện và các nhân vật được xào xáo lẫn lộn chỉ để giết thời gian, “vỏ sò” mang lại âm nhạc bít bùng chỉ để đánh bay các ý nghĩ. Dân cư thành phố gần như cùng lúc vừa bị mù, điếc, câm. Dù bẩm sinh họ không phải như vậy. Não bộ đầu hàng, các giác quan tê liệt, họ đáng thương không khác gì những bệnh nhân khốn khổ trong tác phẩm “Bay trên tổ chim cúc cu” (Ken Kesey).

Từng trang sách văn chương hư cấu mà lại chẳng hề hư cấu chút nào đã khiến tôi nhớ đến những cuốn sách phi hư cấu như: “Giải trí đến chết” (Neil Postman); “Trí tuệ giả tạo – Internet đã làm gì chúng ta?” (Nicholas G. Carr); “Mặt trái của công nghệ” (Peter Townsend). Quá trình đọc rồi liên tưởng rồi lặp lại đó khiến sức nóng của từng trang sách cứ vậy tăng dần. Đặc biệt là cái kết, một xã hội sản sinh ra tro tàn và trở thành tro tàn với khát vọng làm lại tất cả từ đầu của một nhóm người chưa lạc lối. Hình ảnh ấy đẹp mà cũng thật buồn. Chẳng lẽ sau biết bao thời gian, nơi xa nhất mà con người có thể vươn tới lại chỉ là xuất phát điểm của họ hay sao?

Có lẽ tương lai nhân loại sẽ bớt ảm đạm hơn nếu như họ được thực hiện ba quyền như Faber nhận xét: Chất lượng thông tin, sự thư nhàn để tiêu hóa nó và quyền hành động dựa trên những gì ta học được từ sự tương tác của hai cái trước.

Dù vậy, tôi tin cuốn sách đã làm tròn phận sự của mình. Để gấp sách lại, bạn đọc sẽ mở ra thêm được những câu hỏi mới. Bởi sách chỉ là kẻ dẫn đường. Con người cần phải hành động. Đó là định mệnh./.